معماری تخت سلیمان در طول ادوار گذشته
دوره ی هخامنشیان _ویژگیهای معماری
در حفريات وبرسيهاي باستان شناسي همواره به جريانهاي رسوبي ساخته شده از آب درياچه ولايه هاي رسوبي برخورد شده است كه نشان دهنده طغيان دراز مدت و آزاد است. در اين خفريات يك محوطه مسكوني به دست آمده كه به وسيله يك چنين لايه رسوبي تقريبآ ضخيم پوشش وبدين ترتيب كاملآاز دوره هاي جديتر مجزاومتمايز مي كند خانه هاي محوطه مسكوني هخامنشي با خشت روييك پي به ضخامت 60 سانتيمتري از سنگ لاشه با تكنيك جناقي ساخته شده است . آنها داراي اتاقهاي كوچكي با زواياي ما يل وطرحي ساده هستندكه هيچ كدام به طور كامل مشخص نشدند.در مواردي كف اتاقها و حياط ها با تخته سنگ سنگفرش شده است از اشيا موجود در به غير از اجاقها و كوره ها كه شايد در اثر نفوذ آب متلاشي واز بين رفته مواد و خمره هايي دفن شده بدست آمده .
ديوار خانه ها روي يك صفحه رسوبي بر پا شده ودر نتيجه براي تدفين در اتاقها وكنار انها گورهاي بيضي شكل كه در آنها اسكلت هايي در حالات مختلف كه بيشتر در حلت جمع شده است بدست آمده گودهاي كوچك مدور در كنار گورها كه احتمالآ براي اشيايي كه همراه مرده دفن مي شده كاملآمشخص مي باشد
از اين لايه دوره هخامنشي كه از طريق يافته ها وبررسي آزمايشاي كربن 14 بقاياي چوب به قرن 5و6 قبل از ميلاد تارخگذاري مي شود
با توجه شروع عمليات كاوش وبرسيهاي عملي كه از طريق باستان شناسان ايراني زير نظر سازمان ميراث فرهنگي صورت مي گيرد اميد بر اينكه اطلاعات مفيدي در زمينه نوع بناها ومعماري دوره هخامنشي بدست آيد.
دوره ساسانیان _ ویژگیهای استحکامات
دور محوطه آتشكده كه با حلقه اي از اتاقهاي عظيم محصور بوده حصاري بزرگ با دو دروازهساخته شده كه ظاهري تدافعي داشته است .طول اين حصار120/1كيلومتر است وبه شكل يك بيضي نامنظم متناسب باحصار به شكلي مستحكم از لاشه سنگ وساروج با ضخامتي 80/3 متر بنا شده.سمت بيرون حصار ودروازه ها داراي پوشش دقيقي از تخته سنگهاي حجاري شده است كه به شكل راسته وكله چيده شده اند.سمت داخل حصار سطح خشن ونامنظمي از لاشه سنگ دارد.ارتفاع حصار حداقل 13 متر است.حصار با برج دروازه ها 38 برج داشته كه جبهه بيروني آنها قوس دار بوده است اين برجها بلندتر از باروها بوده اندوهر برج در قسمت بلندتر يك اطاقك داشته كه از طريق راهروي دفاعي قابل ورود بوده است.دروازه شمالي دروازه اصلي بوده است زيرا در محوري كه از مرز آتشكده واز وسط درياچه مي گذردقرار دارد.راهروي دفاعي بالاي دروازه ها پنج پله بالاتر از راهروي دفاعي باروها قرار دارد واز آنجا كه برج دروازه ها از ساير برجها برج ها به هم نزديكتر است وجود يك حصار قديمي كه اكنون بخشهايي از آن در كنار دروازه شمالي قابل مشاهده است قرار داشته .نزديكدروازه شمالي در امتداد اين حصار خشتي يك دروازه قديمي تر نيز شناسايي شده است.
ساختمان آتشكده
آتشكده هاي ساساني شكل شرعي معابد مثل معابد يوناني يا رومي را ندارند آنها در مفهوم ايران باستان (آيدنه) ينعي پرستشگاه هستند و مي توانند به شكلهاي كاملآ متفاوت از چها طاقيهاي ساده تا آتشكده هايي با فضاهاي زياد بنا شده باشند.جايگاه مقدس در روي تخت ينعي آذر گشنسب نماد وحدت سرزمين از آتشكده هاي بزرگ است.اين آتشكده داراي زيادي اتاق است در مركز بناي آتشكده معمولا يك اتاق مربع به شكل يك چار طاقي با محراب آ تش ساخته شده دومين اطاق ( يز شن ـ گاه ) است كه در آن اتش را وقتي براي نيايش در معرض ديد نيست شعله ور حفظ مي كردند حياطها باغها انبارها سكونتگاههاي موبدان واتاقهاي خزانه جايگاه مقدس فظاهاي ديگر آتشكده هستند.از جلو ايوان جنوبي به چهار طاقي ينعي مركز جايگاه مقدس از آجر ساخته شده بخش مركزي از يك اتاق مربع شك با اظلاع 8 متر كه زماني داري سقفي گنبدي بوده است تشكيك مي شود. در هر ظلع اتاق يك طاق عريض قرار دارد كه بنا به همين دليل نيز چها طاقي خوانده مي شود. دور اين اتاق مركزي يك دالان امتداد پيدا مي كند كه زماني به وسيله نرده هاي باريكي از اتاق مركزي مجزا بوده است. در اين اتاق مراسم نيايش بجا مي آمده. يك گود چهار گوش در كفي از 8 رديف آجر ايجاد شده كه در آن آتشدان قرار مي گرفته وچهار سكو با حفره هايي براي قرار دادن نوشابه اي كه در مراسم نيايش نوشيده مي شده قرار داشته .
تاسيسات عمومي
درياجه در بناي آتشكده ها نقش تعين كننده اي را به عهده داشته زيرا محور آتشكده اصلي در مركز آن قرار گرفته ودر روي اين محور مهمترين فظاها بنا شده . دروازه ـ هشتي ـ حياط ـ وردي اصلي ـ پرستشگاه با محراب آتش وايوان اصلي در مقابل درياچه مجموعه تاسيسات كاملآ بدون تبعيت از استحكامات بيضي شكل از دو مربع كه تشكيل يك مستطيل بزرگ را دادند ساخته شده است. ديوارهاي بيروني آن با ارگ هاي نيم دايره دژ مانند تجهيز شده از اين استحكامات داخلي كه به شكل يك گذرگاه طاقدار است به عنوان دالان ارتباطي استفاده مي كردنند به سمت بيرون اين دالان ارگ هاي نيمه يبضي شكلي به عرض حدود 4متر با فاصله 10 متر ضميمه بوده است. يك دروازه اصلي در محور مجموعه تاسيسات در شمال به استحكامات داخلي منتهي مي شده است.اما دروازه هاي فرعي ديگري در شرق و غرب ويك وردي طاق نصرت شكل در پشت ايوان غربي وجود داشته دالان با سنگ وساروج ساخته شده دروازه شمالي به شكل يك اتاقك مستطيل شكل از آجر بنا گرديده پلان اصلي شبيه گذرگاه طاقدار ولي مصالح آن از خشت خام است از مربع جنوبي مجموعه تاسيسات داخلي كه درياچه در وسط آن قرار دارد دو ايوان در سمت شرق وغرب وتعداد كمي ديوارهاي از بناهاي قرار داشته در سمت شرق درياچه وغرب وجنوب صرف نظر از ايوانها فقط يك تالار ستوندار در امتداد گذر گاه طاقدار وجود داشته ديوار سرپاي شمالي ايوان غربي كه بخشهاي زيرين آن ساساني است
سكونتگاه ها
در قسمت شمال شرقي تعدادي از سكونتگاههاي موبدان با ديوارههاي خشتي بدست آمده معماري خشتي به نضر ميرسد كه به طور سيستماتيك تخريب شده باشد چون هيچ گونه اثري از لايه تخربي بدست نيامده فقط در فضاي كوچك ميان دوازه اصلي جايگاه مقدس وتراس مرتفع ونيز در نوار باريكي واقع در پشت حلقه حصار خانه هاي در دوره اسكان ساخته شده است كه ويژگيهاي يك دهكده را دارد سپس به نظر مي رسد كه سرانجام محوطه مسكوني مورد تهاجهم قرار گرفته باشد
يافته های معماری ــــــبقايای ديوارهای سنگی به شکل مستطيل شامل اتاق وحياط ـــــ فضاهای مربع مستطيل منظم شامل اتاق های متعدد ــــــ مجموعه ساختمان های خشتی منظم در شمال درياچه ـــــ يک حصار خشتی منظم مستطيل شکل ــــــ حياط به ابعاد ۲۰ در ۲۰ متر ــــــ راهرو ــــ محراب ــــــ ايوان به ابعاد ۱۵ در ۸ متر ــــ ديوار حصار مدور ـــــ بقايای ديوار سنگی به صورت حصار مدور با ۳۸ پشت بند و دو دروازه وبرج ديده بانی ـــــ بقايای ديوار سنگی وآجری با ۲۴ پشت پشت بند در پيرامون ـــــ بناهای با دلانهای به عرض ۵/۲ متر در ضلع شرقی ـ شمال و غربی بناها ــــ آتشکده بزرگ ( آ ) ـــــ آتشکده (ب ) ــــــ تالار ستوندار مصالح لاشه سنگ در ديوارها ـ صخره طبيعی به عنوان پی ـ خشت در ديواره ها به ضخامت ۵/۱ در ۵/۳ متر ـ صخره سنگی ـ خشت در ستون ها به ابعاد ۵/۱ در ۵/۱ متر ـ خشت در ديوارها حصار ـ سنگ تراش خورده در ديواره ها حصار ـ آجر در ديوار حصار ـ سنگ در ديوار ـ کف از آجر ـ کف از سنگ ـ ستون از خشت ـ اندود گل و گچ ـ اندود گچ ـ لاشه سنگ با ملات در ديوار ها معماری هندسه بناها ـ بقايای ديوار ها ی سنگی به شکل اتاق های مستطيل شکل با حيا ط ـ سکوئی از سنگ در داخل خانه که برروی گورها قرار می دادند ـ در مرکز اتاق محراب به ابعاد ۵/۲ در ۵/۲ متر
دوره های معماری در تخت سلیمان
دوره اول 550 _ 323 ق . م
دوره دوم 600 _ 500 حکومت ساسانی
دوره سوم 600 _ ب . م دوره دوم حکومت ساسانی
دوره چهارم _ حکموت مغولان آباخان مغول
ناحیهای که امروزه تکاب نامیده میشود، در ناحیهای واقع بوده که در سالنامههای آشوری از نیمه دوم سده نهم قم زاموآ خوانده میشده، و همواره دستخوش تهاجم آشوریان بوده است.این ناحیه مسکن اقوام باستانی لولوبی و گوتی بوده است و بعدها دولت ماننا در آن تشکیل شد و از سده هفتم قم با تشکیل دولت ماد از مراکز مهم اقتصادی این دولت مادها بهشمار میرفت.