آتشکده آذر گشنسب
با استقرار امپراطوری ساسانی در ايران و رواج آيين زرتشتی و به ويژه آتش پرستی سه گونه آتشکده ساخته شد که عبارت بودند از اذرفرنيخ{اتشکده موبدان} آذربرزين مهر آتشکده برزگران وکشاورزان واتشکدهاذر گشسب که مختص به شاهان ساسانی بود وهم اکنون بانام تخت سليمان خوانده می شود در امپراطوري ساسانی رسم بر اين بود که پادشاهان ساسانی باپای پياده و اعطای انواع نذورات به اين اتشکده می رفتند وقدرت ونصرت می طلبيدند وپس از انجام هر جنگی وکسب پيروزی در ان بخشی از غناييم به دست امده را به اين اتشکده هديه ميکردند
بعد از پذيرش اسلام توسط ايرانيان وزوال حکومت ساسانيان مجموعه تخت سليمان درجنگ ايران و روم در زمان خسرو پرويز بشدت اسيب ديد و تنها بخشی از اتشکده در مقياسی بسيار کوچک توسط اندکی از معتقدان به آيين زرتشت مورد استفاده قرار می گرفت تا اينکه در زمان حکو مت اباخان از نوادگان چنگيز مغول اين مجموعه با انجام تعميرات وسيع وچشمگير واحداث بناهای جديد مرمت وباسازی شد
اتشکده به عنوان اصلی ترين محل عبادات دارای چهار ستون يک گنبداز جنس طلا وفيروزه وهفت ورودی وخروجی است که گنبد ان فرو ريخته وتنه در بالای ستونها اثاری از اتاقهاب هلای گچکاريها باقی مانده است
از لحاظ معماری در جبهه شمال باختری دریاچه و در زاویه مربع بزرگتر، ایوان رفیع ساسانی معروف به ایوان خسرو که از آجر قرمز و ملات ساروج ساخته شده بوده، قرار داشته است. در حال حاضر از این ایوان جز یک جرز و ازارههای دیوار آن چیزی باقی نمانده است. قطر دهانه ایوان ١٨/٥ متر و عمق آن ٢٠ متر است که در مرکز مربع شمالی آتشکده معروف آذرگشنسب واقع شده است. از سویی روی به دروازه شمالی دارد و از جنوب راه به دریاچه میبرد.
در حد فاصل آتشکده و دروازه شمالی راهرو ها و حیاط های چندی به چشم میخورد که کار کاوش و خاکبرداری آنها پایان نیافته است. آتشکده آذرگشنسب که به طور کامل حفاری شده، مجموعه ای است مشتمل بر یک سالن مرکزی مربع شکل با چهار جرز قطور آجری که گنبد بزرگ آجری آنرا پوشانده است.
مجاور این مجموعه و در بخش باختری مجموعه دیگری است که از یک آتشکده صلیبی شکل با ابعاد کوچکتر و دو تالار ستون دار با ستونهای مدور چهار گوش و تعدادی اتاقها و فضاهای جانبی تشکیل شده است.
از لحاظ استحکامات، مجموعه دارای حصاری به طول ١/١٢٠ کیلومتر مربوط به دوره ایلخانی با ٣٨ برج و ٣٨ بارو دو دروازه شمالی و جنوب خاوری از دوره ساسانی و یک دروازه جنوبی است. این مجموعه مربوط به گنزک در سال ٦٢٤ میلادی به واسطه حمله ارتش روم و شکست سپاهیان خسرو دوم مورد غارت و تخریب واقع و از اعتبار آن کاسته شد.
با انقراض حکومت ساسانی در نیمه دوم قرن هفتم میلادی، آتشکده سریعا اهمیت خود را از دست داد، گرچه بر اساس گزارشهای ابودلف آتش گنزک تا اوایل قرن دهم مورد احترام بوده است. ولی تحقیقات باستان شناسی نشان دهنده محوطه های مسکونی کم اهمیت در این دوره است. ساکنان آن در این دوره بنای آتشکده را که نشان میداد شدیدن در حال تخریب است، بیشتر و بیشتر مورد استفاده و بی حرمتی قرار دادند و سپس محدوده بین آتشکده و حصار استحکامات را برای سکونت برگزیدند. در این دوره به نظر نمیرسد که بناهای بااهمیتی به وجود آمده باشد؛ ولی سرامیکهای متعلق به دوره خلفای عباسی و آل بویه که در لایه های تخریبی بدست آمده، اجازه شناسایی یک اسکان متناوب را میدهند و این مقطع زمانی با ظهور سرامیک های جلادار و نقاشی شده الوان، علامتگذاری و مشخص شده اند.
ظروف مینایی با رنگ آمیزی آبی و سبز روی زمینه سفید که اصطلاحن ظروف «ساعر» خوانده میشوند، متعلق به تولیدات اولیه این دوره است. ظروفی با رنگ آمیزی زرد، ارغوانی و سبز که بر اساس محل کشف حدود ٩٠٠ میلادی تاریخ گذاری شده اند، به گروه یادشده می پیوندند.
در این رده، تکنیک آذین (گرافیتو) در ظروف به اصطلاح (گروس) به ویژه در دوره سلجوقی و اوایل مغول به نقطه اوج میرسد. نبود ظروف مینایی الوان نشانه ای است که کم اهمیتی محل را در آن زمان مورد تایید قرار میدهد؛ در حالی که برای مورخان ایرانی به عنوان محل آتشکده معروف و شناخته شده باقی است. پس از به حکومت رسیدن سلجوقیان مهاجرت شدید ترکان به این سرزمین، قابل ثبت است که تا زمان رانده شدن سکنه از محل و ساختن کاخ شکار به دستور آباقاخان بر ویرانه های آتشکده ادامه داشته است.
در دوره اسلامی نیز آتشکده رونق خود را از دست داد و فقط به عنوان سکونت های موقت مورد استفاده قرار گرفت؛ تا اینکه در زمان ایلخانیان با احداث و احیای جدید مخصوصن تعمیر ایوان خسرو توسط آباقاخان، مجددن در این محوطه فعالیتهای سیاسی و اجتماعی آغاز شد و به عنوان پایتخت ییلاقی مورد استفاده قرار گرفت.
ناحیهای که امروزه تکاب نامیده میشود، در ناحیهای واقع بوده که در سالنامههای آشوری از نیمه دوم سده نهم قم زاموآ خوانده میشده، و همواره دستخوش تهاجم آشوریان بوده است.این ناحیه مسکن اقوام باستانی لولوبی و گوتی بوده است و بعدها دولت ماننا در آن تشکیل شد و از سده هفتم قم با تشکیل دولت ماد از مراکز مهم اقتصادی این دولت مادها بهشمار میرفت.