از گذشته هاي دورشرايط مناسب دره سزسبزوچشمه هاي هميشه جوشان براي زندگي بسيار مناسب بوده است وخيلي زود مورد سكونت قرار گرفته به طوريكه از هزارههاي دور تخت سليمان به دليل وجود چشمه هميشه جوشانش كه درياچه اي به عمق بيش از 65 متر را تشكيل مي دهد مورد توجه بوده ودر اطراف ان اسكان هايي صورت پذيرفته است اين مجموعه در دوران هخامنشي واشكاني نيز به حيات خود ادامه داد تا در دوره خسرو اول ساساني( انوشيروان) با انتقال آتش مقدس از شيزقديم(تقريبآ ناحيه اي در جنوب اروميه ) به اين منطقه بر اهميت آن افزوده شده.آتشكده آذرگسشب كه آتشكده پادشاهان وسرداران بوده موقعيت جنگجويان را حفظ مي كرده وبه عنوان نماد وحدت كشور از لهميت بالايي برخوردار بوده .اولين صحنه هي كه در روبرو شدن با اين مجموعه بي نظير انسان را متآثر ميكند حصار عظيم دوره ساساني است كه با ظاهري تدافعي به طول 120/1 كيلومتر وعرض حدودآ80/3 متر به شكل يك بيضي تمام مجموعه ودرياچه مقدس را احاطه كرده است.در حالي كه هسته اصلي ديوارها از لاشه سنگ وملات ساروج است پوشش بيروني حصار را سنگهاي بزرگ حجاري شده زينت بخشيده اند. اين حصار 13 متر ارتفاع دارد وسالمترين قسمت باقي مانده از آن در جبهه غربي وجنوب غربي باقي مانده كه بخشي از آن اخيرا به شكل اوليه مرمت گشته است. حصار فوق داراي 38 برج به صورت قوس دار در جبهه بيروني بوده ونيز داراي دو دروازه است.دروازه جنوب شرقي به علت زيبايي حجاري هاي بالاي طاق ونيز اسيب ناچيز از اهميت بيشتري برخوردار است . آتشكده آذرگسشب در ظلع شمالي درياچه قرار گرفته وداراي نمايي چهار طاقي است كه درون ان محراب آتش قرار گرفت ودر راهروهاي مخصوص مراسم عبادي اطرافش را فرا گرفته اند . جايي كه موبدان در حالي كه سرودهاي مقدس اوستا را زمزمه مي كردند در كنار آتشدان دهان خود را با پارچهاي مي بستند تا با نفس خود آن را آلوده نسازند ودستكش به دست چوب هاي از قبل پاك شده را با انبر روي آتش قرار مي دادند.در سمت راست چهار طاقي دومين اتاق مهم آتشكده يعني (يزشن ـ گاه ) قرارگرفته كه در آن آتش را وقتي براي نيايش در معرض ديد نبود شعله ور حفظ مي كردند. در ظلع شمالي غربي ايوان بلند وشكوهمند ساساني معروف به ايوان خسرو كه از آجر قرمز وملات ساروج ساخته شده قرار دارد كه با وجود تنها يك جرزوازاره ديوارهاي باقي مانده هنوز به عنوان شاخص اين مجموعه تلقي مي شود .اين ايوان بلند كه براي اقامت پادشاهان ساساني در زمان اجراي مراشم زيارت آتشكده آذرگسشب بار عام يا...احداث شده است .به احتمال زياد تاريخ ساخت آن مربوط به خسرو اول معرف به انوشيروان مي باشد. از برخي تاريخ نويسان وجغرافي دانان دنياي قديم در مورد شكوه تزينات سقف و ملزومات اشرافي به ويژه تخت جواهر نشان سلطنتي طاقديس اين ايوان شاهي يادداشتهاي باقي مانده كه گوياي توجه خاص شاهان ساساني به رونق وشكوه اين مكان مذهبي ـ سياسي مي باشد .تخت طاقديس كه بر حسب قرار گرفتن خورشيد قابل چرخس وتنظيم بوده جنسي از عاج وچوب ساج وسايباني از نقره .طلا داشته كه طاقي از طلا ولاجوردكه آسمان رابا كواكب به تصوير مي كشيده آن رادر بر مي گرفته . همچنين بايدبه تالار ستون كه كاربرد ان هنوز قطعي نشده وبه منزله يك اتشكده ديگر يا كاخ قلمداد گرديده نيز اشاره كرد. يكي از معابد سناسايي شده در تخت سليمان تالار (اي ـ ) است كه در ظلع شرقي آتشكده آذرگسشب قرار دارد به دليل تشابه سبك معماري احتمالآ مكاني بوده براي ستايش ايزد بانوي آب ( آناهيتا )در اوستا (اردويسورآتاهيته )چشمهآي است كه از كوهي افسانه اي (هوكييويه )مي جوشد اين روايت مي تواند نشانگر اهميت انتخاب اين محل براي استقرار جايگاه مقدس در طي هراران سال وبخصوص در دوران ساساني باشد با اين وجود اين تاسيسات عظيم در سال 624 ميلادي به واسطه حمله ارتش روم وشكست سپاهيان خسرو دوم (پرويز)مورد غارت وتخريب وبيحرمتي واقع واز اعتبار ان كاسته شد وديگر هرگز رونق پيشين را نيافت آتشكده نيز در ابعاد كوچك ترتا قرن چهارم هجري قمري به حياط خود ادامه داد تا اينكه در دوره ايلخانان مغول اباخان با انجام تعميرات وسيع واحداث بناهاي جديد برروي شالوده بناهاي ساساني از اين مكان به عنوان تفرجگاه وشكارگاه خوداستفاده كرد. بعد از ايخانان مغول اين مكان به صورت شهرك كم اهميتي با مشاغل متنوع تا قرن 11 ه.ق به حياط خود ادامه داد واز ان زمان كه هيات آلماني به سرپرستي رودلف ناومان در سال 1960 اولين گمانه ها را در اين محل آغاز گرديد.